IV. Biwakowanie w jaskiniach:

1. Od czego zależy wybór miejsca na biwak zaplanowany w jaskini?

Przede wszystkim zależy od celu. Jeśli planujemy eksploracje, wiadomo, że najlepiej żeby było to w pobliżu miejsc, w których będziemy działać. Jeśli zamierzamy być tam dłużej, musimy pomyśleć o łatwym dostępie do wody pitnej i tzw. "toalecie". Dobrze, by nie lało nam się i nie wiało. Należy także sprawdzić, czy miejsce to nie zostanie zalane nagłym przypływem wody. Jeśli mamy hamaki, trzeba zadbać o możliwość zamocowania ich, jeśli zaś planujemy spać na karimatach, wygodniej nam będzie na w miarę gładkim podłożu ?

2. Omów sprzęt biwakowy używany w jaskini (z pominięciem sprzętu który mamy na akcji jaskiniowej bez biwaku).

- żywność, napoje
- kuchenka gazowa (lub na paliwo, benzynę itp.)
- menażki, kubki, sztućce, otwieracze do konserw itd.
- do spania: karimaty, śpiwory, ew. hamaki
- oświetlenie (świeczki, lampa gazowa )
- dodatkowa odzież
- inne, wg potrzeb

3. Omów taktykę działania w jaskini z biwaku (wymiany zespołów).

Liczbę uczestników akcji dzielimy na zespoły (najczęściej 4 osoby w dwóch 2-osobowych zespołach). Działają na zasadzie, że kiedy jedna grupa pracuje, druga w tym czasie odpoczywa (śpi). Samo zaś dojście, odbywa się następująco: I zespół poręczuje do biwaku. Od biwaku, do dna poręczuje zespól II, na "lekko" wraca do biwaku i odpoczywa. I zespół idzie działać.

4. Omów likwidację biwaku w jaskini.

Biwak likwidujemy tak, by w miarę możliwości nie został po nas ślad tj. śmieci zabieramy ze sobą (zlasowany karbid również!)

5. Co to jest biwak niezaplanowany i jakie mogą być jego przyczyny?

Biwak niezaplanowany, to, jak to powiedziała jedna z naszych kursantek, taki biwak, którego wcale się nie spodziewaliśmy. Przyczyną takiego przestoju mogą być kłopoty związane z zabłądzeniem (całej ekipy, lub któregoś z uczestników), kłopoty zdrowotne (np. wypadek, bóle żołądka, zawroty głowy itp.) kłopoty ze sprzętem, odcięcie drogi powrotnej (np. przez wodę) i inne.

6. Omów sprzęt, który każdy zespół oraz każdy uczestnik wejścia jaskiniowego powinien posiadać na wypadek nieprzewidzianego biwaku

. Folia NRC, szturmżarcie, woda pitna, zapas światła.

7. Czym różni się biwak w jaskini od biwaku na powierzchni?

- nie zmieniają się warunki (pogoda, klimat)
- środowisko nie jest naturalne ->brak naturalnego światła (przez co irreguluje się cykl biologiczny człowieka) , duża wilgoć w powietrzu, czasem mały przepływ powietrza

V. Geologia Tatr: [ wg materiałów W.Porębskiego]

1. Wymień kilka rodzajów skał budujących Tatry (z uwzględnieniem przeważających rodzajów w poszczególnych rejonach Tatr).

1. Tatry Wysokie - skały krystaliczne i osadowe, a szczegółowo, m.in.: - granit (tak naprawdę to nie granit lecz tzw. "leukotonalit" - mówmy więc o granicie lub granitoidzie tatrzańskim) gnejsy, alaskity, -piaskowce (znane ze skałek żółtej Turni)
2 .Tatry Zachodnie: - skały osadowe wszelkich typów i krystaliczne, głównie metamorficzne. Bardziej szczegółowo: - dolomity i wapienie, (zbudowane z nich są żar, Organy, Zdziary, Krzesanica, Kotliny, Kozi Filar i Kazalnica Miętusia). Jest to odporny na erozję kompleks "jaskiniodajny". - łupki, piaskowce i zlepieńce oraz wapienie Wąwozu Kraków, - margle, łupki i wapienie Ratusza i Saturna. - gnejsy i łupki łyszczykowe (Ornak), alaskity (Goryczkowa, Rakoń, Czerwone Wierchy.
3. Tatry Bielskie - głównie wapienie i dolomity

2. W jakich skałach tworzą się żleby, kominy i przełęcze i jaki to ma wpływ na asekurację?

żleby, kominy, przełęcze, zachody itp. tworzą się najczęściej na jakiejś nieciągłości geologicznej typu: uskok, granica warstw o różnej odporności itp. zwykle na powierzchniach, wzdłuż których nastąpiło przesunięcie względem siebie mas skalnych. W takim miejscu skały są najczęściej zmielone, skruszone, źle uszczelinione, często występują tam wtórne żyły. A to skutkuje oczywiście brakiem dobrych miejsc do osadzania punktów asekuracyjnych - haków, kostek, nitów. Dodatkowo jest tam kruszyzna, wilgoć i cień... czyli do wspinaczki i asekuracji teren nienajsympatyczniejszy, choć najczęściej najmniej stromy na całej ścianie skalnej... A skały - m.in.: mylonity, łupki, kwarc żyłowy, kalcyt żyłowy i inne

3. W jakich skałach utworzyły się jaskinie tatrzańskie?

Najwięcej jaskiń tatrzańskich powstało wapieniach triasowych serii wierchowej, choć w innych skałach też (wapienie i dolomity z okresu jury i kredy, serii wierchowych i reglowych). Generalnie - w skałach węglanowych ery mezozoicznej budujących płaszczowiny tatrzańskie

4. Co to są płaszczowiny?

Są to nasunięcia dużych połaci skał osadowych na inne skały, powstałe poprzez wielokilometrowe przesunięcie "płaszcza" skał z jednego miejsca w drugie w wyniku "ruchów górotwórczych" W przypadku Tatr działo się to kilkakrotnie, a odległość przesunięcia wynosiła średnio kilkadziesiąt kilometrów. Skały płaszczowin tatrzańskich pochodzą w przybliżeniu z południa, z terenu dzisiejszych Niżnych Tatr.

5. Wymień płaszczowiny tatrzańskie.

Patrząc z góry ("z lotu ptaka") na Tatry Zachodnie , od południa ku północy mamy na trzon krystaliczny nasunięte kolejno następujące płaszczowiny:

- płaszczowina wierchowa dolna zwana też płaszczowiną Czerwonych Wierchów,
- płaszczowina wierchowa górna zwana też płaszczowiną Giewontu,
- płaszczowina reglowa dolna zwana też Kriżniańską,
- płaszczowina reglowa środkowa, zwana też Choczańską,
- płaszczowina reglowa górna zwana też Strażowską.

Idąc np. Doliną Kościeliską w stronę Ornaku, obserwujemy skały poszczególnych płaszczowin w odwrotnej kolejności niż powyższe przedstawienie.

6. Co to są czapki krystaliczne?

W wyniku tych samych ruchów górotwórczych co przy powstaniu płaszczowin tatrzańskich, z obszaru Tatr Wysokich na Tatry Zachodnie zastały nasunięte oderwane kawałki skał krystalicznych pokrywając skały osadowe. Po procesach erozyjnych "na dzień dzisiejszy:" stanowią one swojego rodzaju wyspy krystaliczne otoczone ze wszystkich stron skałami osadowymi, bez bezpośredniego kontaktu z trzonem krystalicznym Tatr. Budują je granity, gnejsy i alaskity znane jako "krystaliczne czapki tektoniczne" z Małołączniaka, Twardego Upłazu i Goryczkowej.

7. Skąd wzięły się skały krystaliczne na niektórych szczytach Tatr Zachodnich, a skąd na niektórych szczytach Tatr Wysokich?

Tatry Zachodnie - zostały przyniesione z obszaru Tatr Wysokich (patrz w/w) Tatry Wysokie - to przecież trzon krystaliczny Tatr, czyli jakby "tatrzańskie korzenie". Były tam od samego początku powstania Tatr czyli od około 300 mln lat...

8. Z jakiego okresu historii Tatr pochodzą jaskinie?

Z okresu zlodowaceń (czwartorzęd) pochodzi większość jaskiń o rozwinięciu poziomym bądź piętrowym (np. Zimna, Czarna), z jego schyłku jaskinie pionowe (np.Ptasia, Wielka śnieżna), choć są w Tatrach i jaskinie wcześniejsze (z końca trzeciorzędu, np. Zbójnickie Okna). Ale generalnie możemy przyjąć, że jaskinie tatrzańskie tworzyły się 300-200 tysięcy lat temu - a w cieplejszych okresach między zlodowaceniami bogaciły się w nacieki!

9. Jaki przebieg (kierunki świata)mają przeważnie jaskinie tatrzańskie ? - wyjaśnij zjawisko.

Po analizie układu warstw skalnych w Tatrach Zachodnich, choćby poszczególnych płaszczowin, zrozumiemy, dlaczego korytarze jaskiniowe mają przebieg w przybliżeniu ze wschodu na zachód, tak też są odwadniane jaskinie, mimo współczesnego, prawie południkowego ukierunkowania dolin.

10. Co to jest Lodowe źródło a co Jarcowa Skałka?

Lodowe źródło - wywierzysko odwadniające wiele jaskiń wielkiego systemu krasowego dolin Koscieliskiej, Mietusiej i Małej Łąki. Jarcowa Skała - skałka naprzeciw "Harnasia" u wylotu Doliny Koscieliskiej z charakterystycznymi numulitami (skamieniałości trzeciorzędowych organizmów kojarzących się góralom z "jarcem" czyli ziarnami owsa)

11. Podziel Tatry na mniejsze jednostki ze wskazaniem granic.

-Tatry Wysokie (od przełęczy Pod Kopą do Przełęczy Liliowe) zbudowane głównie z trzonu krystalicznego czyli granitoidów.
-Na wschód od nich (od Przełęczy Zdziarskiej do Przełęczy Pod Kopą) wapienne Tatry Bielskie z serii reglowych
-Na zachód od Tatr Wysokich, aż do Przełęczy Huciańskiej, głównie wapienne Tatry Zachodnie z serii wierchowych a u podnóża szczątkowo reglowych.
-Niektórzy badacze wyróżniają jeszcze w zachodniej części Tatr Zachodnich, jako osobną jednostkę Masyw Siwego Wierchu zbudowany z wapieni serii reglowej.

12. Wymień (cztery) kotliny otaczające Tatry.

Całe Tatry otaczają cztery kotliny wypełnione morskimi osadami trzeciorzędu: Podhale, Spisz, Liptów i Orawa.

VI. Zjawiska krasowe: [opracowała Marta Karpińska]

1. Co to są procesy krasowe?

P procesy krasowe polegają na oddziaływaniu wody na skałę. Ze względu na szybkość tych procesów niektóre ze skał zaliczamy do skał podlegających procesom krasowym.

2. Wymień kilka rodzajów skał podlegających procesom krasowym.

dolomity, wapienie, marmury, gipsy, anhydryty, sole kamienne, lód,

3. Na przykładzie wapieni (CaCO3), wody (H2O) i dwutlenku węgla (CO2) przedstaw mechanizm procesów krasowych.

Woda (np.deszczówka) H2O + dwutlenek węgla (zawsze jest w powietrzu) CO2 = kwas węglowy H2CO3 Kwas węglowy H2CO3 + wapień CaCO3 = kwaśny węglan wapnia Ca(HCO3)2 , który jest łatwo rozpuszczalny w wodzie i mechanicznie wymywany. Te proste reakcje przełożone na język chemii zapisujemy tak: H2O + CO2 = H2CO3 H2CO3 + CaCO3 = Ca(HCO3)2

4. Co to jest procesy krasowe pierwotne a co procesy krasowe wtórne?

Tworzenie się jaskiń czyli wymywanie próżni skalnych to tzw. kras pierwotny, tworzenie się nacieków to tzw. kras wtórny.

5. Jaki wpływ na procesy krasowe mają temperatura i ilość dwutlenku węgla?.

Im więcej dwutlenku węgla w wodzie (a jest go więcej im woda zimniejsza), tym procesy krasowe pierwotne intensywniejsze.

VII. Jaskinie - powstawanie, budowa, typy, nacieki: [pomoc: Marta Karpińska, Rower]

1. Co to są jaskinie i schroniska skalne?

Jaskinie - naturalne pustki skalne dostępne dla człowieka. Niewielkie naturalne zagłębienia podskalne bywają nazywane schroniskami, ale praktycznie nie istnieje jednoznaczna ocena czy dana pustka jest jeszcze schroniskiem czy już jaskinią. (za to szumnie nazywa się jaskiniami próżnie dostępne tylko nielicznym chudzielcom)

2. Jak powstają jaskinie?

1.Większość najwspanialszych jaskiń świata to jaskinie krasowe powstałe wskutek przesączania się wody, która potrafi rozpuszczać skałę. Na ogół znajdują się one w grubych warstwach wapienia i często tworzą zawiłe systemy korytarzy o długości dziesiątków kilometrów i głębokości setek metrów. Woda przesączająca się przez grunt zawiera dość dużo dwutlenku węgla i tworzy łagodny roztwór kwasu węglowego. Zakwaszona woda wsiąka w pęknięcia i szczeliny krasowiejącej skały, rozpuszczając zawarte w niej minerały. Po pewnym czasie szczeliny osiągają rozmiary tuneli wykutych przez człowieka, a niekiedy nawet większe. Osłabiona skała może się zapaść, tworząc jeszcze większe podziemne komnaty.
2. Razem z tworzeniem się litosfery powstają np. jaskinie wulkaniczne - tunele lawowe
3 Wskutek mechanicznej dezintegracji skały powstają np. jaskinie tektoniczne

3. Co to są jaskinie pierwotne a co jaskinie wtórne? (podaj przykłady)

Jaskinie pierwotne tworzą się jednocześnie ze skałą, w której występują. Typowymi jaskiniami tego typu są jaskinie lawowe powstałe podczas krzepnięcia spływających jęzorów lawy. Zaś jaskinie wtórne, zawdzięczają swe powstanie innym, późniejszym procesom geologicznym, zachodzącym w już istniejącej skale, np. ruchy tektoniczne - powstałe na skutek uderzeń fal morskich lub ruchu masywów ziemskich, działalność wody. Najczęściej występującym typem jaskiń wtórnych są jaskinie krasowe i mają największe rozmiary. Do jaskiń pierwotnych należą między innymi: - próżnie utworzone przez wypłynięcie lawy wulkanicznej spod zakrzepłej na powierzchni skorupy (np. Cueva del Viento na Teneryfie, Leviathan Cave w Kenii) - miejsca po pęcherzach gazowych w płynnej lawie - jaskinie powstałe w rafach koralowych przy ich rozroście, w trawertynach itp. -próżnie utworzone u podnóża ścian lub stoków w wyniku ruchów masowych, np. lawiny kamiennej lub błotnej w górach lub w morzu,
Do jaskiń wtórnych należą m. in.:
- jaskinie pochodzenia tektonicznego (np. jaskinia Salmopolska w Beskidzie śląskim, powstała w piaskowcach w wyniku ruchów tektonicznych bez udziału wody)
- jaskinie wietrzeniowe, powstające najczęściej w piaskowcach i innych słabo odpornych skałach w wyniku działania czynników atmosferycznych - jaskinie wymywane przez fale morskie uderzające w wybrzeże klifowe nad lub pod powierzchnią morza (abrazja), podobnie powstają tzw. jaskinie przybojowe w wyniku pływów morskich (np.Grota Fingala na wyspie Staffa - Hebrydy Zewnętrzne)
- jaskinie krasowe (najliczniej reprezentowana grupa jaskiń) powstałe w wyniku procesów krasowych czyli chemicznego i mechanicznego oddziaływania wody na pewne rodzaje skał tzw. krasowiejących. Bardzo dobrze rozpuszczają się sole, gipsy, anhydryty, dobrze skały węglanowe - wapienie, dolomity (przy czym dolomit np. dwadzieścia razy gorzej niż wapień) i ich odpowiedniki metamorficzne - marmury, skarny, erlany i magmowe - karbonatyty
- jaskinie pseudokrasowe (rola wody jest ograniczona i niepełna w porównaniu z klasycznymi procesami krasowymi). Np. jaskinia w Mechowej koło Pucka powstała poprzez działanie wody na piaski i żwiry scementowane lepiszczem z węglanu wapnia, wymycie luźnego piasku spomiędzy bardziej odpornych fragmentów. Podobnie, wśród piaskowców kwarcytowych z niewielką ilością węglanu wapnia procesy hydrotermalne (a więc gorąca woda "pełna chemii" utworzyła jaskinie na dnie głębokich studni -sim w Wenezueli
- jaskinie lodowe, powstałe w wyniku wymywania przez wodę lodu z lodowców. Czasami woda nie jest jedynym czynnikiem, i mamy do czynienia z pewną odmianą zjawisk pseudokrasowych. Jaskinie takie znajdują się np. na Spitsbergenie, a także praktycznie we wszystkich górach lodowcowych ..

4. Wymień strefy wodne w jaskiniach krasowych. [wg.W.Porębskiego]

Strefy wodne w jaskiniach można podzielić na wiele sposobów. Najwłaściwszy z punktu widzenia speleologa wydaje się być podział według kryterium lustra wody - czy jest ono swobodne czy tez napięte (tzn. czy woda swobodnie wypełnia przestrzeń czy też pod ciśnieniem hydrostatycznym). Według tego kryterium są dwie strefy wodne w jaskiniach:
1. Strefa aeracji, czyli napowietrzania, gdzie woda, o ile występuje, ma zwierciadło swobodne. W tej strefie mogą zachodzić procesy wietrzenia. Dzieli się na kilka podstref, które zazębiają się w różnych kombinacjach, a z których warto wymienić:
- kropel wody,
- deszczu podziemnego (mogą w niej być stawki i jeziora),
- rzeki (potoku) podziemnej (mogą w niej być małe syfony otwarte z dwóch stron korytarza.
Często strefa ta nazywana jest błędnie strefą wadyczną (wadozową).Według mnie niepotrzebnie, bo właściwsze jest powiedzenia, że w strefie napowietrzania (aeracji) występują wody wadyczne, a w konsekwencji jaskiniowe formy wadyczne, świadczące o swobodnym przepływie wody, np. meandry, marmity, rynny denne, jamki wirowe.
2. Strefa saturacji, czyli nasycenia, gdzie woda całkowicie wypełnia pustkę skalną i jest pod ciśnieniem hydrostatycznym, czyli ma zwierciadło napięte. Woda w tej strefie nazywa się freatyczna, a freatyczne formy jaskiniowe to np. kotły wirowe (eworsyjne), rury, czy korytarze gąbczaste

. A mniej naukowo: nie trzeba pamiętać tych skomplikowanych nazw (wadyczna, wadozowa, freatyczna, aeracji, saturacji), choć powinno się je skojarzyć z zagadnieniem wód podziemnych; ważne jest zrozumienie że w jaskiniach istnieją dwie strefy - jedna, w której oprócz wody jest swobodne powietrze i druga, w której jest tylko woda i to pod ciśnieniem. I kiedy widzimy w jaskini np. kocioł wirowy w stropie, możemy powiedzieć "tu kiedyś była strefa całkowicie zalana wodą..."

5. Podziel jaskinie ze względu na budowę (morfologię).

Jaskinie poziome (horyzontalne) - charakteryzują się rozwiniętymi przeważnie na jednym poziomie korytarzami. Deniwelacje są w nich niewielkie -są to najczęściej dawne a także obecne przepływy wód potoków dolinnych. Do tego typu należą najdłuższe znane jaskinie. Przykłady z Polski to np. jaskinie: Szczelina Chochołowska, Mylna, Mroźna, Wodna pod Pisaną,
Jaskinie pionowe (avenowe) - mają wertykalne rozwinięcie korytarzy.
Jaskinie pośrednie - są systemami korytarzy położonych na różnych poziomach i połączonych kominami lub studniami. Powstały na skutek stopniowego wcinania się wód i związane są z okresami stagnacji i pobudzenia procesów erozyjnych np. gouffre[czyt. Gufr], reseau [czyt. Roso].Przykłady - Jaskinie: Czarna, Zimna w Tatrach).

6. Według jakich kryteriów możemy dzielić jaskinie? Podaj kilka przykładów.

Za względu na:
- ilość otworów jaskinie
* wielootworowe
* jednootworowe
- budowę
* horyzontalne (poziome)
* wertykalne/awenowe (pionowe)
* gufr (różnie)
* "roso"(szachownica)
- na mikroklimat panujący w jaskini
* dynamiczne
* statycznym zimne lub ciepłe
- na genezę
* pierwotne
*wtórne
- na wielkość
*małe (do 50m.)
* średnie (od 50m. do 20 km.)
* wielkie (powyżej 20 km.)

7. Wymień i opisz kilka jaskiniowych form morfologicznych (np. korytarz, studnia, syfon...).

otwór jaskini - miejsce którym możemy dostać się do wnętrza, swoista granica między powierzchnią a jaskinią,

korytarz - nie-pionowy odcinek jaskini, którym możemy się przemieszczać,

sala - rozszerzenie korytarza tworzące coś w rodzaju komory,

studnia - pionowy lub bardzo stromy odcinek jaskini biegnący w dół, o zamkniętym przekroju, czasami zakończony na dole bez możliwości dalszego przejścia,

komin - pionowy lub bardzo stromy odcinek jaskini biegnący w górę, o zamkniętym przekroju, czasami zakończony na górze, bez możliwości dalszego przejścia

próg - bardzo stromy, czasami wręcz przewieszony fragment korytarza,

pochylnia - mniej stromy fragment korytarza,

zacisk - zwężenie korytarza, czasami nie do przejścia dla "lepiej zbudowanych",

zawalisko - skupisko kamieni utworzone przez oderwanie się skał ze stropu lub ścian,

wodospad - próg lub studnia z płynącą wodą,

kaskada - pochylnia z płynącą wodą lub ciąg następujących po sobie małych wodospadów,

jezioro jaskiniowe- fragment korytarza lub sali zalany (nie po strop!) wodą

8. Co to jest wywierzysko a co ponor (wchłon) ?

Wywierzysko - jest to miejsce, w którym wody odwadniające jaskinie wypływają na powierzchnię

Ponor (wchłon) - jest to miejsce, w którym płynący po powierzchni(w terenie krasowym) potok, częściowo albo całkowicie zaczyna płynąć pod powierzchnią ziemi.

9. Wymień i opisz kilka rodzajów nacieków grawitacyjnych i agrawitacyjnych.

Do nacieków grawitacyjnych należą:

stalaktyty - zwisające ze stropu "sople" z kalcytu

stalagmity - "sopel" kalcytowy na stropie, często pod stalaktytem,

stalagnaty - powstaje z połączenia stalaktytu i stalagmitu, łączy strop ze spągiem,

kolumny naciekowe - stalagnaty tak rozwinięte że zatarła się granica między stalaktytem a stalagmitem ,

makarony jaskiniowe - stalaktyty rurkowe,

stalaktyty sferolityczne - nacieki w kształcie kuli, często zakończone makaronem,

polewy - wielowarstwowe pokrycie kalcytem powierzchni ścian i dna korytarzy, często związane z nimi są nacieki o nazwach wziętych od kształtu np.: draperie i zasłony, żebra, nacieki kaskadowe, pola ryżowe, misy naciekowe

(perły jaskiniowe) pizolity - powstają w wodzie przez koncentrację kalcytu wokół jakiegoś zarodka, np. ziarenka piasku.

mleko wapienne - bryjowata, miękka postać kalcytu oblepiająca ściany.

Wśród nacieków agrawitacyjnych (czyli "rosnących" w kierunkach niezależnych od sił przyciągania ziemskiego) wyróżniamy m.in.:

nacieki grzybkowe - kuliste pałeczki osadzone na wąskim trzonku, prostopadłe do podłoża

heliktyty - nieregularne, krzaczaste wyrostki rosnące w dowolnych kierunkach, szczotki kalcytowe - ładne, krystaliczne, czyste formy kalcytu zgrupowane w jedno skupienie

10. Wymień znane Ci jaskinie zamieszkałe przez smoki. :)

Smocza Jama na Wawelu, Smocza Jama w Wąwozie Kraków
Czytaj dalej